सीता ‘आस्था ‘

• कृषि र घरेलु काममा महिलाको सहभागिता अत्यधिक भए पनि त्यसलाई आर्थिक उत्पादनको रूपमा गणना नगरिँदा उनीहरूको श्रम अदृश्य मात्र होइन अवमूल्यनमा पनि छ ।
• यदि महिलाले एक दिन आफ्नो काम रोक्ने हो भने सामाजिक र पारिवारिक संरचना नै ठप्प हुन सक्छ।
• पितृसत्ताको समाजशास्त्रीय बनोटलाई पनि ध्यान दिनु जरुरी छ

महिला आत्मनिर्भरता केवल एक नारा मात्र होइन, यो एउटा आर्थिक, सामाजिक र मनोवैज्ञानिक क्रान्ति हो। जबसम्म आधा आकाश ओगट्ने महिलाहरू स्वयम् निर्णय लिन र आफ्नो खुट्टामा उभिन सक्षम हुँदैनन्, तबसम्म कुनै पनि समाजले पूर्णता पाउन सक्दैन। आज पनि  नेपाली समाज सङ्क्रमणकालीन अवस्थामा छ। एकातिर सहरिया क्षेत्रका महिलाहरू कर्पोरेट हाउस, बैंकिङ र प्राविधिक क्षेत्रमा नेतृत्वदायी भूमिकामा देखिन थालेका छन् भने, अर्कोतिर ग्रामीण भेगका महिलाहरू अझै पनि आधारभूत अधिकार र स्वास्थ्य सुविधाबाट वञ्चित छन्।बाहिर काम गर्ने महिलाहरूमा पनि घरको सम्पूर्ण जिम्मेवारी र कार्यक्षेत्रको दायित्वको दोहोरो बोझ विद्यमान छ। कृषि र घरेलु काममा महिलाको सहभागिता अत्यधिक भए पनि त्यसलाई आर्थिक उत्पादनको रूपमा गणना नगरिँदा उनीहरूको श्रम अदृश्य मात्र होइन अवमूल्यनमा पनि छ ।
सबै खाले असमानता अन्त्य गर्ने मुख्य आधार भनेको  शिक्षा र राजनीतिक शक्ति सन्तुलन नै हो । यो हेर्दा विद्यालय भर्ना दरमा उल्लेख्य सुधार आएको छ। तर उच्च शिक्षा र प्राविधिक शिक्षामा महिलाको पहुँच अझै पनि पुरुषको तुलनामा कम छ। शिक्षालाई केवल डिग्रीमा मात्र सीमित नराखी सीप र बजारसँग जोड्नु आजको आवश्यकता हो। नेपालको संविधानले राज्यका हरेक तहमा ३३ प्रतिशत महिला सहभागिता सुनिश्चित गरेको छ। यो दक्षिण एसियाकै लागि एउटा गर्विलो उदाहरण हो। यद्यपि, कार्यकारी पदमा भन्दा उप-पदहरूमा महिलालाई सीमित राख्ने प्रवृत्तिले अर्थपूर्ण प्रतिनिधित्व माथि प्रश्नचिह्न खडा गरेको छ।
विडम्बना के छ भने, जुन समाजले महिलालाई कमजोर ठान्छ, त्यही समाजको जग महिलाकै काँधमा अडिएको छ। बच्चाको पालनपोषण, ज्येष्ठ नागरिकको हेरचाह र घरको व्यवस्थापनमा महिलाको भूमिका निर्णायक छ। यदि महिलाले एक दिन आफ्नो काम रोक्ने हो भने सामाजिक र पारिवारिक संरचना नै ठप्प हुन सक्छ। नेपाली घरधुरीमा महिलाले गर्ने कामको आर्थिक मूल्याङ्कन हुने हो भने यसले राष्ट्रिय जिडिपी (GDP) मा ठुलो हिस्सा ओगट्ने निश्चित छ। तर, यसलाई कर्तव्यको नाम दिएर आर्थिक मूल्यबाट अलग राखिएको छ। यसको दोष पितृसत्तालाई दिने गरिएको छ। विरोध हेर्दा यस्तो लाग्छ पितृसत्ता विरुद्ध मातृसत्ताको अतिवादको अपेक्षा झल्किन्छ । वास्तवमा पितृसत्ताले महिलाको स्वतन्त्रता, निर्णय प्रक्रिया र शरीरमाथिको अधिकारलाई नियन्त्रण गर्छ। महिलालाई दोस्रो दर्जाको नागरिक बनाउने र पुरुषलाई रक्षकको रूपमा उभ्याएर शक्ति सन्तुलन बिगार्ने काम यसले गरेको छ तर यो छ भन्दैमा पितृसत्ताको सकारात्मक पक्ष नै नभएको होइन । पितृसत्ताको सकारात्मक पक्ष पनि छ। ऐतिहासिक रूपमा पितृसत्ताले परिवारको सुरक्षा र आर्थिक भार वहन गर्ने जिम्मेवारी पुरुषलाई सुम्पेको थियो जो आज पनि अधिकांश अवस्थामा यही अवस्था छँदैछ। जसले एउटा निश्चित सामाजिक सुव्यवस्था कायम राख्न मद्दत पुर्याएको थियो र छ त्यसैले पितृसत्ताको समाजशास्त्रीय बनोटलाई पनि ध्यान दिनु जरुरी छ तर, बदलिँदो समयमा यो सुरक्षाभन्दा बढी बन्धन बन्न पुगेको छ। अबको आवश्यकता पितृसत्ता वा मातृसत्ता भन्दा पनि समतामूलक सत्ताको हो भन्ने बहस उठ्नु जरुरी छ ।
महिलाका भूमिका र दायित्व:
आत्मनिर्भर बन्नका लागि अब महिलाहरूले केवल अवसर पर्खेर बस्ने होइन, अवसरको सिर्जना आफैँले गर्नु आवश्यक छ। बदलिँदो प्रविधि र चेतनाको युगमा म जान्दिन, सक्दिन, मलाई त थाहै छैन, मैले त पढेकै छैन भन्ने छुट अब छैन।   कमाउनु मात्र ठुलो कुरा होइन, आफ्नो कमाइको लगानी र व्यवस्थापन कहाँ गर्ने भन्ने ज्ञान  हुनु पनि अनिवार्य छ। यो युग डिजिटल युग हो। एआई र सूचना प्रविधिसँग महिलाहरू नजोडिई आत्मनिर्भरता सम्भव छैन। समाजले के भन्ला भन्ने डर र आफूलाई कमजोर ठान्ने मनोवैज्ञानिक सोचबाट बाहिर निस्कनु नै आत्मनिर्भरताको पहिलो पाइला हो।
निष्कर्ष:
महिला आत्मनिर्भरता भनेको पुरुषसँगको प्रतिस्पर्धा मात्र होइन, बरु आफ्नो क्षमताको पूर्ण उपयोग गरी सम्मानजनक जीवन बाँच्ने आधार हो। जब महिला आर्थिक रूपमा स्वतन्त्र हुन्छन् तब मात्र माहिलाले आफ्नो जीवनका निर्णयहरू स्वतन्त्र रूपमा लिन सक्छन् । शिक्षा, राजनीति र आर्थिक क्षेत्रमा महिलाको अर्थपूर्ण उपस्थितिले मात्र समृद्ध नेपालको सपना साकार पार्न सक्छ ।